पत्रकारितामा भाषा र स्रोतको संकट


विषय प्रवेश
नेपाली पत्रकारिताको इतिहासले गौरवपूर्ण एक सय पच्चीस वर्ष पुरा गरेको छ । यो हाम्रो इतिहास मात्र होइन, हामीले प्राप्त गरेको सफलता पनि हो । बिक्रम सम्वत १९५५ साउनमा प्रकाशित “सुधासागर” पत्रिकाको प्रकाशनले यो तथ्यको उजागर गर्छ । “गोरखापत्र”को १९५८ वैशाख २४ मा प्रकाशन सुरु भएपछि नेपाली पत्रकारिताले नयाँ मोड लियो । २००७ सालमा प्रजातन्त्रको उदयसँगै फागुन ८ गते निजी क्षेत्रबाट “आवाज” पहिलो पत्रिका प्रकाशित भयो । नेपाली पत्रकारिताको इतिहासको यही एउटा उद्गम विन्दु यही थियो । यो विन्दु समयक्रममा फैलदै आज हामीसँग १ सय  ९० दैनिक पत्रिका रहेका छन् । त्यसैगरी अर्धसाप्ताहिक २, साप्ताहिक ५ सय ९, पाक्षिक १२, मासिक ७६, द्वैमासिक ५, त्रैमासिक ८, साहित्यिक ५७ र  बिभिन्न भाषाभाषीका ९ गरी ८ सय ६८ पत्रपत्रिका छन् ।  १ यस अर्थमा नेपाली पत्रकारिताको क्षेत्र समृद्ध बन्दै गएको छ भन्न सकिन्छ ।
पत्रिकाले सूचनाको आदान प्रदान गर्छन् । अर्को अर्थमा भन्ने हो भने सूचना भनेको नयाँ विषयको जानकारी हो । सूचना प्राप्त भएपछि अवसर र सतर्कताका लागि मौका दुवै प्राप्त हुन्छ । अवसर भनेको कुनै नयाँ विषय वा जागिर प्राप्त गर्नु मात्र होइन । आफुले गरेका गल्तीको सुधार गर्ने बाटो पनि हो । यसलाई हामीले पत्रकारिताको भाषामा खबरदारी भन्ने गर्छौ । हाम्रो खबरदारी भनेको समाजको खबरदारी हो । तर यसो भन्दैमा हामीले प्राप्त गरेको सूचनाको अधिकारी पुष्टि हुने सामाजिक आधारहरू के के छन् भनेर जाँच गर्न बिर्सनु हुँदैन ।
हामीले संकलन गरेको सूचनाको गहिराइ र पुष्टिका आधारहरू के कस्ता छन् भन्ने विषयमा ख्याल राख्नु पर्छ । कुनै पनि विषयको अध्ययन गर्नका लागि प्रयाप्त सूचनाको आवश्यक पर्दछ । यसरी प्राप्त भएका सूचनाको आधारमा हामीले खोजेको तथ्य के हो भन्ने पत्ता लगाउनु पर्छ । याे नै पत्रकारिताको सूचना विश्लेषण र विश्वासनीय पक्ष हो ।
१ प्रेस काउन्सिल नेपालले आर्थिक वर्ष २०७७/०७८ का लागि गरेको पत्रपत्रिका वर्गीकरण अनुसार ।
सूचना यत्रतत्र जतासुकै हुन सक्छन् तर सूचना पायो भन्दैमा पत्रकारिताको मर्म र भावना विपरित समाचार लेख्नु र प्रकाशन गर्नु हुँदैन । त्यसका लागि सूचनाको अध्ययन गर्ने र सत्यको खोजी गर्ने सामथ्र्य हुनु जरुरी छ ।
सूचना पाए भन्दैमा त्यसको आधार र सत्यता नजाँची आफ्नो विचारको आधारमा प्रवाह गर्नु हुँदैन । झन् साहित्य र पत्रकारिता त समाज रूपान्तरणको ऐना भएको हुनाले यसमा विशेष ख्याल गर्नु पर्दछ । यदि भुलवस गलत सन्देश प्रवाह भयो भने समाजमा गलत सूचनाको सम्प्रेषण हुन जान्छ । जसका कारण व्यक्ति वा संस्थाको चरित्रमाथि आघात पुग्छ । यो कुरामा सूचनादाता र सूचना ग्रहण गर्ने व्यक्तिको बुझाइ समान हुनुपर्छ । धेरैले पत्रकारितालाई सूचना दिने माध्यम ठान्दछन् । तर पत्रकारिता भनेको सूचना मात्र नभइ गहन खोज अनुसन्धानको प्रतिवेदन हो भन्ने बिर्सन्छन् ।
सूचनाको अर्थ 
सूचना एउटा विज पनि हो । राम्रो विजको उत्पादन पनि राम्रो हुन्छ । यसलाई कस्तो माटोमा कसरी हुर्काउने भन्ने कुरा त्यसलाई विश्लेषण गर्दा ध्यान दिनुपर्छ । यदि यसो गर्न सकिएन भने हिलोमा रोपिएको मकैको विउ जस्तै त्यो खेर जान्छ । हिलोमा मकै कुहिन्छ तर धान त्यही लहलह भएर आउँछ । भन्नुको अर्थ के हो भने सूचनाको प्रयोग सहि तरिकाले गर्नुपर्छ । सूचना पाउनु जो सुकै नागरिकको अधिकार हो तर अधिकार हो भन्दैमा त्यसको गतल प्रयोग गर्नु हुँदैन ।
सूचना ज्ञानको पहिलो विन्दु भएको हुनाले यसले जागरण सँगै रूपान्तरणको काम गर्छ । सूचनाका कारण राज्य र नागरिकको सम्बन्ध विस्तार हुन्छ भने राज्यले गर्ने नराम्रा काममा खबरदारी पनि गरिरहेको हुन्छ । यसैले सूचना नागरिकका लागि कतै अवसर र कतै दायित्वका रूपमा रहेका हुन्छन् । राज्यले नागरिकलाई सेवा, सुविधा दिनका लागि त्यसको आधारशीला तयार गरेर सूचना प्रशारण गरेको हुन्छ र नागरिकले पनि त्यसमा आफ्नो अधिकार र दायित्वको आत्मबोध गर्दै त्यसलाई अंगिकार गरेको हुन्छ । यसले नागरिकको आवश्यकताको परिपूर्ति हुन्छ भने राष्ट्र निर्माणमा टेवा पु¥याएको हुन्छ । यसो हुनाले सूचना राज्य र नागरिक दुबैका लागि अपरिहार्य र परिपुरकको रूपमा रहेको हुन्छ । यसर्थ पत्रपत्रिकाले दिने सूचना सधैं नागरिक र राज्यलाई खबरदारी गर्ने हुनुपर्छ । यो स्वार्थ वा आक्रोस व्यक्त गर्नका लागि हुनु हुँदैन । सूचनाको विश्लेषण गर्दा यो विषयलाई अनुशरण गर्नुपर्छ ।
सूचनाको स्रोत
राज्यका हरेक तह र नागरिक सूचनाका स्रोत हुन् । हामीले भेटेका हरेक व्यक्तिसँग एउटा न एउटा सूचना हुन्छ । यसको अलवा समाजका रहेका अगुवा, शिक्षक र अन्य जानकार व्यक्तिहरू पनि सूचनाको स्रोत हुन् । तर यी व्यक्ति पहुँचको आधारमा सूचना प्राप्त गर्ने वर्गमा प्रर्दछन् । आफुले पाएको सूचना समाजका लागि आवश्यक छ, भन्ने लागेका पत्रकारले सूचनाको प्रर्वाह गर्दछन् । आफ्नो जानकारीका लागि मात्र लिएको सूचना हो भने त्यो आफुमा मात्र निहित राख्दछन् र राख्नु पर्दछ ।
हामीले लिएको समाचारको स्रोत उल्लेख गर्नुपर्ने हुन्छ । हामीलाई प्राप्त हुने सूचना कुनै सरकारी कार्यालयको प्रवक्ता, सूचना अधिकार वा कसले दिएको हो स्रोत खुलाउनु पर्छ । तर कहिलेकाहीँ गोपनीयताको कारणले स्रोत उल्लेख नगरि “विश्वासनीय स्रोतका आधारमा” लेख्ने गरिन्छ । यसबाट सूचनाको स्रोत खुल्ला र बन्द हुन्छ भन्ने कुराको ज्ञान हुन्छ । सूचना आफैँमा कच्चा पदार्थ भएको हुनाले यसले ग्रहण गर्ने आकारमा महत्वपूर्ण भुमिका निर्वाह गरेको हुन्छ ।
अहिले हाम्रो पत्रकारितामा यो घातक बन्दै गएको छ । हामीले स्रोतलाई गोप्य राख्नुको अर्थ सूचनाको मुहान बलियो बनाउनु हो । तर यहाँ त यसको गतल प्रयोग गर्दै अड्कलबाजीका समाचार लेख्न थालिएको छ । यो पत्रकारिताका लागि घातक सावित हुन सक्छ । हामीले यसमा सचेतना अपनाउनु पर्छ । हाम्रो उद्देश्य सही सूचना प्रवाह गर्ने हो, हतारमा कसैमाथि लाञ्छना लगाउने होइन । पत्रकारिताको धर्ममा हामीले आफ्नो स्थानबाट कतै मैले यसो त गरिरहेको छैन भनेर हेर्यौ भने समाज र पत्रकारिता जगत् दुवैलाई यसले फाइदा पुर्याउँछ ।
सूचनाको विश्लेषण
सूचनालाई आफ्नो स्वार्थको रूपमा अथ्र्याउने र विश्लेषण गर्ने गर्नु हुँदैन । यसलाई सहि तरिकाले विश्लेषण गर्नुपर्छ । त्यसको लागि आवश्यक पर्ने तथ्याङ्कीय स्रोत, भौगोलिक बनावट, स्थानीय स्रोतको पहुँचता र जातजातिको सांस्कृतिक अवस्थाको समेत अध्ययन गरेर यसको विश्लेषण गर्नुपर्छ । आफ्नो विचारमा जे आउँछ, मैले देखेको सत्य यही हो भन्ने हिसाबले गर्नु हुँदैन । त्यस बारेमा यसको पूर्वकथन गरेका र जानेका व्यक्तिको सहायता लिनुपर्छ अनिमात्र हामीले प्राप्त गरेको सूचनाको सहि विश्लेषण हुन सक्छ । हामी हतारमा भएका कारण यसो गर्दैनौँ । हाम्रो यो भूलको मूल्य महंगो हुन्छ । कहिलेकाहीँ देखेको सत्य भएन भने त्यसमा तथ्यको खोज गर्नुपर्छ । तथ्यले मात्र हाम्रो समाचारको आधिकारीकता र घटनाको विवरण पुष्टि गर्न सक्छ । समाचार ल्यावमा जाँचिएर आएको प्रतिवेदन हो, अक्षताको जोखाना होइन ।
सूचनाको प्रभाव शक्तिशाली हुन्छ । यो आगोको सानो झिल्को जस्तै हो । यो निभ्न र फैलिन दुवै सक्छ । यसलाई सहि तरिकाले उपयोग गर्दा आगोले खाना पकाउने काम गर्छ । तर गलत उपयोग गर्दा सारा संसार जलाएर भष्म गर्न सक्छ । यसो हुनाले सूचनालाई सहि तरिकाले विश्लेषण गर्न जरुरी हुन्छ । समाजमा सचेतना पैदा गर्ने वा बिद्रोहको भाव ल्याउने हो, त्यो कुरा सूचनाको प्रवाह र विश्लेषणमा भर पर्छ । तसर्थ यसमा सबैले चनाखो हुनु जरुरी छ । यो हतारको साहित्य भएपनि हतारमा गर्ने काम हुँदै होइन भन्ने हामीले बुझ्नु पर्छ । तर हामी यो बाटोमा अगाडि बढ्दै गइरहेका हुनाले एकछिन रोकिएर आफैंलाई हेर्न जरुरी छ ।
प्रविधिको भूमिका
समाज सधैं रूपान्तर भइरहेको हुन्छ । यो कहिल्यै एकनासले चल्दैन । समय अनुसार यसमा परिवर्तन भइरहन्छ । हामीले हातले ब्लक बनाएर छाप्नु पर्ने पत्रिका अहिले प्लेटमा छाप्न थालिएको छ । टिपोर्ट गरेर, बोलेर पठाइने समाचार अहिले इमेल र सामाजिक संजालको सहयोगमा मिनेटभरमा पठाउन र पाउन सकिन्छ । कोर्ड भाषाबाट हामी अहिले ब्याख्यात्मक अवस्थामा आइपुगेका छौँ । आवा, टाइपराइट हुँदै कम्प्युटर र मोवाइलसम्म आइपुग्दा हाम्रो मस्तिष्क भन्दा छिटो चल्ने एपहरू बनिसकेका छन् । यी प्रविधिले हामीलाई काममा सहजता थपेका छन् । तर वातारणीय र शारीरिक जोखिम पनि उत्तिनै बढाइरहेका छन् । यो हाम्रो अहिलेको चुनौती हो । यसलाई सचेतनाका साथ हामीलेप्रयोग गर्नुपर्छ ।
कपिपेष्ट बढ्दो मनोरोग
पत्रकारिका एउटा निष्ठाको पेशा हो । तर अहिले हामीले गरिरहेको कपि पेष्टको पत्रकारिताले हामीलाई नवीनतम जानकारी के कसरी दिन्छ भन्ने बारेमा सोच्न बाध्य बनाउँछ । अहिले प्रकाशित भइरहेका समाचारलाई हामीले हे¥यौ भने फरक शीर्षकका धेरैवटा अनलाइनमा एउटै समाचार हुन्छ । समाचार एउटै हुन सक्छ तर त्यसको लेखन तरिका त फरक हुनुपर्ने हो । तर त्यसो भएको पाइदैन । यो पत्रकारिताका लागि एउटा ऐँजेरु हो । यो ऐँजेरुले निरन्तर यात्रा गरिरह्यो भने खोज पत्रकारिताको मृत्यु हुन्छ र कपिपेस्टको पत्रकारिता बढ्दै जान्छ । खोज पत्रकारितालाई बचाउन पनि कति कपिपेस्ट गर्ने र कति खोज गर्ने भन्ने नीति चाहिन्छ कि भन्ने प्रश्न उब्जाउन सक्छ ।
फेरि कतैबाट हामीले साभार गरेका समाचारको स्रोत उल्लेख गर्नुपर्ने हो । तर गोरखापत्र, राष्ट्रिय समाचार समिति र न्यूज कारखानाबाट साभार गरिएका समाचारमा समेत स्रोत उल्लेख गरेको पाइदैन । अन्य अनलाइनबाट साभार गरिएका समाचारमा त जुनबाट समाचार खिचिएको हो उसैलाई बताए भनेर पनि आइरहेको हामीले देखेका छौँ । यसले हाम्रो पत्रकारिताको स्तर कसरी विकास भइरहेको छ भन्ने बारेमा जानकारी दिन्छ । यो हाम्रा लागि चुनौतीको विषय हो ।
एक दुई पत्रिकाले खोज पत्रकारिता गरेका छन्, छैन भन्न सकिन्न तर धरैले यताको उता र उताको यता गरेर नै समाचार बनाएको देखिन्छ । समाचारको स्रोत उल्लेख गर्नु हुँदैन भन्ने पत्रकारितामा राखियो । त्यसको उद्देश्य भनेको समाचार दिने र लिने दुवैको सुरक्षा होस् भन्नका खातिर गरिएको थियो । तर अहिले यसको गलत प्रयोग हुँदै गएको छ । हामीले अहिले समाचारको तथ्य र गहिरो जानकारी भन्दा पनि चिया पसलमा सुनेका गफलाई समाचार बनाइ रहेका छौँ । यसले हाम्रो समाचारको विश्वासनीय र पत्रकारिताको धर्मलाई कम गर्दै लगेको छ ।
पत्रकार र मिडियाको भूमिका
पत्रकारिता सूचनाको संग्रह र जनसम्पर्क पनि हो । यसले हामीलाई सिढिको रूपमा सहयोग गर्छ । एउटा सिढि चढेर नदेखिएको सत्तल माथिल्लो सिढिमा पुगेपछि देखिन्छ । यहाँ पहिलो सिढिबाट नखेखिएको कुरा माथिल्लो सिढिमा पुगेको देखिए जस्तै पत्रकारिको खोज भने सतहबाट गहिराइमा हुने गर्छ । यसो हुनाले पत्रकारिता संभावनै संभावना भएको विषय हो । यहाँ सिक्न चाहनेहरूले सूचना मात्र लिदैनन् । मानिसका व्यवहार, विचार र सद्भाव पनि जाँच्छन् । यो ज्ञानले एउटा पत्रकारले आफुलाई मात्र होइन समाजलाई नै सुधारको बाटोमा हिँडाउन सक्छ । तर यसका लागि इच्छाशक्ति, दृढ विश्वास र इमान्दारिता चाहिन्छ । साहुको आँखामा छारो हालेर जागिर पचाउन खोज्ने पत्रकारले यो काम कदापि गर्न सक्दैन र गर्दैन पनि । ऊ त त्यहाँ पत्रकारको रूपमा जागिरे हुन्छ र घर चलाउनका लागि अर्को पेशामा आवद्ध हुन्छ । यदि कोही पत्रकार अर्को पेशामा छ भने उसले पत्रकारितालाई ‘आए आँप र गए झटारो’को रूपमा हेर्छ । यसले पत्रकारिताको छवि धमिलो बन्दै जान्छ ।
अर्को समस्या भनेको पत्रकारका लागि दिइने पारिश्रमिक पनि हो । सरकारले निजी क्षेत्रका मिडियाले कम तलब दिए भनेर न्यूनतम पारिश्रमिकको अवधारणा ल्यायो । त्यो सवल पक्ष हो । तर कुनैकुनै मिडियाले पत्रकारलाई तीन महिना देखि एक वर्षसम्मको पारिश्रमिक दिएका छैनन् । पत्रकारको परिवार हुन्छ, ऊ सामाजिक प्राणी हो भने यो श्रमिक माथिको अन्याय हो । यो बारे सरकारले कुनै निर्देशन गरेको छैन । केवल पत्रकार महासंघले मिलापत्र गराउने गरेको छ । यो दीर्घ कालीन समस्याको समाधान होइन ।
सरकारबाट लोककल्याणकारी विज्ञापन लिने संस्थाले आफ्ना कर्मचारीलाई नियमित तलब सुविधा दिएको छ कि छैन भन्ने तर्फ राज्यले पनि उसको तलबी विवरण माग्नु पर्ने समय आएकोछ । वर्गीकरणका लागि काउन्सिलले लिएको सामाजिक सुरक्षा कर तिरेको रसिदले मात्र अहिले देखिएको समस्याको निराकरण गर्न सक्ने अवस्था छैन । यो समस्या साना लगानीका स्वरोजगार मिडियामा भन्दा ठुला मिडियामा बढी छ । राज्यका निकायमा बसेका मानिस यो बारेमा बोल्न सक्दैनन् । कारण उनीहरूको हलो पनि यी ठुला मिडियाको कलमको निवमा छ । हाम्रो सबैभन्दा ठुलो समस्या यही हो । जवसम्म राज्यको तर्फबाट काम गर्ने कर्मचारीले यो विषयमा लेख्न, बोल्न र निर्देशन गर्न सक्दैनन् । तवसम्म यो विषय उठ्दै सुत्दै गर्छ । समाधान र निकास पाउन सक्दैन । यहाँ कागजको नीति भन्दा व्यवहारिक नीति र सो को सही उपयोग हुनु आवश्यक छ ।
सुधारात्मक पक्ष
पत्रकारितामा असंभव भन्ने केही हुँदैन । तपाईँ आफै ग्राहक बनेर बैंक, भन्सार, राजस्व, यातायात र मालपोत जानु भयो भने हाम्रो सुशासन कस्तो छ भन्ने छयाङ्ग देख्नु हुन्छ । तर हामीले भुल्न नहुने विषय के हो भने सत्य र तथ्यमा फरक हुन्छ । देखिएको सबै कुरा सत्य नहुन सक्छन् । त्यसैले पत्रकारितालाई ‘जाँच र अर्को पक्षबाट रुजु गर’ भनिन्छ । भनिन्छ ‘देखेको कुरा पनि सत्य हुँदैन । त्यसैले त्यसको तथ्य खोज्नु पर्छ ।’ तथ्य भनेको प्रमाणित विषय हो । जुन विज्ञान वा ल्यावमा परीक्षण गर्दा एउटै रिजल्ट आउँछ । तर सत्यमा फरक फरक हुन्छ । सत्य सधैं दृष्टिकोणमा आधारित हुन्छ । तर तथ्य प्रमाण, सवुत र प्रमाणित हुन्छ । हामी सत्यबाट तथ्यमा पुग्न नसकेका कारण हाम्रो पत्रकारिताको विश्वासनीयता कमजोर बन्दै गएको छ । हामीले यसलाई सुधार गरेर बलियो बनाउनु पर्छ ।
पत्रकारिता सुशासनको अभिन्न अंग हो । जहाँ अन्याय हुन्छ र जहाँ राज्यले नागरिकलाई र नागरिकले राज्यलाई क्षति गर्छ त्यसको खबरदारी पत्रकारिताले गर्ने हो । दिउँसो समाचार खोजेर साँझमा होटलमा भेट्ने प्रवृतिलाई हामीले निरुत्साहित गर्नुपर्छ । जुन सदा सर्वदा गतल हो । अर्को महत्वपूर्ण विषय भन्दा धेरैको नाक दुख्छ र आँखा रातो हुन्छ । त्यो के हो भने हरेक पर्वमा खाममा नाम लेखेर आउने उपहार । त्यो उपहारमा उपहार मात्र आउँदैन । कहिलेकाहीँ निर्देशन र भक्तिगान गाउने सन्देश पनि आउँछ । हामीले हाम्रो पत्रकारितालाई मर्यादित बनाउने हो भने आफ्नो नाम लेखेको खामलाई ‘नो’ भन्न सक्नु पर्छ ।
पत्रकारिता भनेको राज्यको चौथो अंग भएको हुनाले यहाँ व्यवस्थापिका, न्यायपालिका र कार्यपालिकाको कमजोरी औँल्याएर खबरदारी गर्ने हो । गलतलाई सुधारका लागि दवाव दिने हो । जनतालाई यी निकायले कसरी कमजोरी गरेका छन् भनेर देखाउँदै सचेत बनाउने हो । तर हामी यी तीनै तहलाई रिझाएर विज्ञापन र विदेश भ्रमण गर्ने भाँडो बनाउँदै छौँ । यस्तै अवस्था रहने हो भने हामीले परिकल्पना गरेको पत्रकारिता सरुवा, बढुवा, वार्षिक उत्सव, शाखा खोलिएको, ब्याजदर परिवर्तन भएको, शेयर बाँडफाँड र मौद्रिक नीति प्रकाशन भएको सूचना प्रकाशन गरेर नै सकिन्छ । यसले पत्रकारितालाई बलियो बनाउँदैन । हामीले यो विषयमा अहिले नै सचेत बन्नु पर्छ ।
अहिले जो साच्चै पत्रकारिता गरिरहेका छन् माथि उठान गरिएका समस्याको कारण म पत्रकार हुँ भनेर गर्वका साथ भन्न नसक्ने अवस्था आइसकेको छ । हामीले आफ्नो पेशालाई मर्यादित बनाउने र म यो पेशामा छु भनेर गर्वका साथ भन्न सक्ने बनाउनु पर्छ । अनि मात्र नेपाली पत्रकारिताको प्रभाव र गरिमा बढेर जान्छ ।
भाषा
पत्रकारितामा सम्पादक बन्नकालागि स्नातक उत्र्रीण हुनुपर्ने प्रावधान राखे पनि कुन–कुन विषय पढेकाले मात्र पत्रकारिता गर्न पाउने भन्ने आधार किटान छैन । जसका कारण पत्रकारिताको भाषा बिग्रिएको छ । भाषा भनेको बुझ्ने माध्यम न हो भनेर हल्का रूपमा लिने गरिन्छ । यो कदापी होइन । जसरी शरीरमा प्राण आवश्यक छ भाषामा पनि लेखन, उच्चारण शुद्ध हुनुपर्छ । एक पटक भजन शिरोमणि भक्तराज आचार्यले भन्नु भएको थियो रे “चरण लाई चरन उच्चारण गर्छन् । यहाँ भगवानको चरण हो कि गाइको चरन हो भनेर उहाँले प्रश्न गर्नु भएको थियो भन्ने मैले सुनेको हुँ ।” यसको मर्म के हो भने एक अक्षरले उच्चारणमा कति फरक पार्छ भने लेखनमा त झन् असर नगर्ने कुरै भएन । हामीले यो विषयलाई सुधार गर्नुपर्छ ।
भाषाले शब्दको ज्ञान र अर्थमात्र होइन विचारको सम्प्रेषण पनि गर्छ । गलत लेखिएको शब्दले कसरी हाम्रो भावनाको कदर गर्छ ? तसर्थ हामीले लेखनमा सुधार गर्नुपर्छ र शुद्ध लेखनमा सधैं विचार पु¥याउनु पर्छ । पत्रकारिता भनेको सरल भाषा, भाव र अर्थलाई स्वतन्त्र बनाउने माध्यम पनि हो । यसका लागि हामीले मानक मानिएका भाषा सम्बन्धि पुस्तक र शब्द कोशमा भएका भाषालाई छनोट गर्नुपर्छ ।
निष्कर्ष 
साहित्यले विचारको लगाम छोडेर दौडिन्छ, यसको कारण हो परिकल्पनाको चौडाइ नाप्ने । तर पत्रकारिताले तथ्य र प्रमाणहरूको भारी बोकेर हिँड्छ र त बारम्बार फराकिलो बाटोमा दौडिन अभिप्रेरित भएको घोडालाई लगाम खिचेर काबुमा राख्छ । यो बुझ्नका लागि शक्ति, ज्ञान, विवेक र स्वतन्त्र हुनुपर्छ ।
(यो लेख प्रेस काउन्सिल नेपालको प्रकाशन संहिता जर्नलको ६१ औँ अंक २०८१ असार अंकबाट साभार गरिएको हो ।
सन्दर्भ सामग्री
१. प्रेस काउन्सिल नेपालको वेभसाइड
२. प्रेस काउन्सिल नेपालको ४८ औँ वार्षिक प्रतिवेदन
३. विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित लेखहरू
४. पत्रकार आचार संहिता, पहिलो संशोधन २०७६
५. विभिन्न वेभ साइड