लोपहुँदै असारे गीत र रोपाइँको रौनक
असार सकिनै लागेको छ । खेतका फाँटमा धानको गाबो राख्नका लागि किसानलाई उस्तै चटारो । उस्तै छन् खेतका गराहरू, फेरिएको छ त खेतीको संंस्कार । जुवामा गोरु नारेर हलोले जोतिएका खेतहरू मेसिन औजारले जोतिन थाले । पर्म गरेर रोपिने गैरी खेत अहिले मेसिनले एकै बिहानमा रोप्न सकिने भयो ।
काम छिटो हुनु नराम्रो पक्कै होइन । हिलोमा काम गर्दा कुहिएका खुट्टाको दुखाइ सहनु परेन । महिनौं लगाएर गर्नुपर्ने काम केही दिनमा गर्न सकिने भयो । तर हाम्रो परम्परा र संस्कृति भने नयाँ प्रविधिको उदयसँगै लोप भयो । मुख्य चिन्ताको विषय यही हो । कला संस्कृति मासिदै जानु भनेको आफ्नो पहिचान नामेट हुनु पनि हो ।
रोपाइँको मेलोमा गुन्जिने असारे भाका अहिले सुन्न छोडिएको छ । बुढापाकाहरू अस्ताए । उनीहरूसँगै गयो, गलामा संगालेर राखेको भाका पनि । छोरा, नाति पुस्ताले रोजेको आधुनिक गीतसँग त्यो जच्दै जँचेन । आखिर नरुचाएको चिज, वस्तु कसले पो संंगालेर राख्छ र ? त्यही भएर लोप हुँदै गयो वर्षौदेखि संगीत विना नै सुमधुर रहेको भाका ।
रोपाहारसँग बाउसे र हलीको ठट्यौलो दोहोरीले मेटिने थकान कल्पनामा सिमित भएको छ । विउ फ्याक्ने निहुले रोपाहारलाई हिलो छ्याप्ने तरिका हामीले भुल्दै गएका छौ । पछि कुन गरामा धान झार्ने खलो बनाइन्छ भनेर रोपाइँमा नै तय हुन्थ्यो । खले गराको बीचमा विउको मुठा राखेर त्यसको वरिपरि कलात्मक तरिकाले गोलो पारेर रोपिन्थ्यो । त्यसलाई खलो बार्ने र त्यसमा डाली सहितको फूल राखेर रंगीचङ्गी बनाएपछि मात्र मेलोको सुरुवात हुन्थ्यो । रोपाहारले घरमुलीसँग दक्षिणा माग्थे । बदलामा रोपाहारले हिलोको टिका लगाएर आशिष दिन्थे ।
यसरी खलो बारी सकेपछि पहिला कुमारी केटीले मेलोको सुरु गर्थे भने पाको उमेरका आमाले मन्त्र गुनगुगाउथे । पानीको अभाव नहोस्, जीव जन्तुले दुःख नदियोस् । अन्नमा लक्ष्मीको वास र सह होस् । भल पैरो नलागोस् । आमाहरूको मुख्य मन्त्र यही थियो ।
बेलाबेलमा बाउसे र रोपाहारको दोहोरी चल्थ्यो । गरा राम्रो नसम्मिएको र हिलो नमाडिएको रोपाहार गुनासो गर्थे । बाउसे केही नजिकै पुनः फ्याउरी लाएजस्तै गरेर हिलो छ्यापेर भाग्थे । त्यो देखेर अरु रोपाहार र बाउसे हाँस्थे । यो एउटा परम्परा थियो । अझ भनौँ धान रोप्नका लागि गरिने एउटा मनोरञ्जनको साधन थियो । जुन अहिले लोप हुँदै गएको छ ।
मेलो सक्नका लागि घरमुलीले गीतमा नै मेलो बाँकी रहन लाग्यो छिटो गर भन्दा–
‘हरियो भन्नु त्यो काँचो पात, पहेँलो बेसार
सकिने मेलो रहनै लाग्यो बाहुली पसार ।’
यसमा रात पर्न लागेको र मेलो बाँकी रहने संकेत घरमुलीको छ । मेलो सक्नका लागि छिटो हात चलाउनु पर्ने घरमुलीले आशयमा रोपाहारले मेलो सक्न कठिन रहेको व्यहोराको जवाफ दिन्छन् । प्रश्नोत्तर शैलीमा मिठो संवाद प्रस्तुत हुन्छ । रोपाहारहरू पनि के कम । सबै मिलेर रात पर्न आँटेको हुनाले आज मेलो सकिदैन । झ्याउँकिरी वास्न थाले बरु आजलाई विदा पाउँ भन्छन् –
‘तीनै र सहर नेपालै ज्यान्मा सुनको गजुर
रातै र पर्यो झ्याउँकिरी बास्यो, बिदा देऊ हजुर ।’ यसरी सवाल जवाफ गरेर रमाइलो गर्दै मेलो सकिन्छ । यो आफैँमा रमाइलो मात्र होइन एउटा संस्कृति हो, परम्परा हो । जुन अहिले विरलै देख्न पाइन्छ ।
यहाँ गीतका माध्यमबाट दुखः सुखको कुरा हुन्छ । एक अर्कामा घोचपेच पनि यही रितले चलिरहन्छ । यो क्रम खेतका गरामा मात्र सिमित रहन्छ । मेलो सकिएपछि त फेरि आफ्नो नाता र सद्भाव छँदैछ ।
रोपाहारले हलीलाई होच्याएर कहिलेकाहिँ व्याङ्ग्य गर्छन् । यसैका माध्यमबाट आफ्नो पीडा पनि पोख्छन । तुक्कामा पहिला आफ्नो सन्दर्भ उठाउँछन र त्यसमा व्याङ्ग्य प्रस्तुत गर्छन । यसमा प्रेम आशक्ति पनि नजानिदो तरिकाले मिसिएको हुन्छ ।
‘हिलै र लायो, धुलै र लायो कुसुमे सारीमा
हलीको टाउको मुसाले लग्यो खुर्सानी बारीमा ।’ हलीले पनि यसरी आएको झटारोको जवाफ घरको जवान भन्दा मलाई राम्रो देखेको हो भन्दै प्रतिउत्तर दिन्छ । यो पढ्दा भन्दा प्रत्यक्ष हेर्नु र भोग्नुमा हुने मजा भिन्न हुन्छ । हलीको जवाफ पनि कहाँको कमजोर हुन्छ र ?
‘कालै र गुन्यु कालै र चोलो, चुलै र पोत्नेलाई
खाइलाग्दो जवान घरैमा थिएँ, के हेछ्याै जोत्नेलाई ।’ घर पोत्नेलाई कालो गुन्यु चोलो दिउँला भन्ने आशय व्यक्त गर्छन । घरको जवान म भन्दा कमजोर छ ? भनेर रमाइलो तरिकाले सवाल जवाफ गरेको पाइन्छ । यस्ता गीतहरू भावपूर्ण र शृङ्गारिक हुन्छन् । जनजिब्रोको भाषा भएको हुनाले श्रुतिमधुर र लोकप्रिय हुन्छ ।
रोपाइँ गर्दा बेठी लगाउने चलन छ । पन्चेवाजा बजाइ, भोज गरेर सबैलाई खुसी बनाएर बेठी गरिन्छ । रोपाइँ सकिएपछि लाठेहरू मंसिरमा भेटौँला है भन्दै आफ्नो घरको बाटो लाग्छन् । यसरी एउटा सद्भावपूर्ण तरिकाले मनाउने असारको रोपाइँ अहिले गमलामा रोप्न थालिएको छ ।
(यसमा प्रयोग भएका गीतहरू लोक साहित्य र लोकवार्ताविज्ञान पुस्तकबाट लिइएको हो ।)




फेसबुकबाट तपाईको प्रतिक्रिया